Беларуская грамадзянская супольнасць у рэжыме выжывання: што паказаў Індэкс устойлівасці АГС за 2025 год
У 2025 годзе ўстойлівасць беларускіх арганізацый грамадзянскай супольнасці працягнула зніжацца. Сектар адначасова сутыкнуўся з рэпрэсіямі, скарачэннем міжнароднага фінансавання, дэфіцытам кадраў і звужэннем магчымасцяў працаваць з людзьмі ў Беларусі. Аднак АГС захавалі здольнасць адаптавацца, працягнулі аказваць паслугі і перанеслі значную частку адвакатавання на міжнародны ўзровень.
Такія высновы ўтрымлівае Індэкс устойлівасці беларускіх арганізацый грамадзянскай супольнасці за 2025 год, падрыхтаваны CSO Fusion. Індэкс ацэньвае сем параметраў устойлівасці: прававое асяроддзе, арганізацыйны патэнцыял, фінансавую ўстойлівасць, адвакатаванне, аказанне паслуг, інфраструктуру сектара і грамадскі імідж. Ацэнка праводзіцца па сямібальнай шкале, дзе 1 — найвышэйшы ўзровень устойлівасці, а 7 — найніжэйшы.
Агульная карціна: устойлівасць зніжаецца, але сектар захоўваецца
Агульны паказчык устойлівасці беларускіх АГС у 2025 годзе склаў 6,2 бала. Годам раней ён быў 6,1. Пагаршэнне адбылося па ўсіх параметрах, акрамя прававога асяроддзя, якое захавалася на ўзроўні 7,0 бала — мінімальна магчымым значэнні.
Пры гэтым аўтары Індэкса падкрэсліваюць: нягледзячы на працяглыя выклікі, беларуская грамадзянская супольнасць захоўвае здольнасць да адаптацыі і якасць працы. Арганізацыі і ініцыятывы працягваюць дзейнічаць у інтарэсах беларускага грамадства як унутры краіны, так і за яе межамі.
Такім чынам, галоўная асаблівасць 2025 года — не проста далейшае пагаршэнне ўмоў працы, а змена самой логікі дзейнасці сектара. Паводле справаздачы, замест развіцця, пашырэння супольнасцяў і доўгатэрміновага планавання многія АГС былі вымушаныя засяродзіцца на захаванні ўжо існуючых сувязяў, пошуку фінансавання і забеспячэнні базавай дзейнасці.
Рэпрэсіі застаюцца галоўным структурным абмежаваннем
Прававое асяроддзе атрымала 7,0 бала. Гэта не азначае стабілізацыі сітуацыі. Паводле Індэкса, прававая сістэма працягвае выкарыстоўвацца як інструмент кантролю, выцяснення і крыміналізацыі незалежных суб’ектаў грамадзянскай супольнасці.
У 2025 годзе былі прымусова ліквідаваныя не менш за 39 АГС, яшчэ не менш за 66 прынялі рашэнні аб самаліквідацыі. З 2021 года грамадскі сектар страціў не менш за 1995 зарэгістраваных АГС, або не менш за 55% ад іх агульнай колькасці.
Яшчэ адзін паказальны паказчык — 67 арганізацый, прызнаных у 2025 годзе экстрэмісцкімі фарміраваннямі. Пад гэтае вызначэнне траплялі прадстаўнікі самых розных сфер — ад праваабарончых да культурных і рэлігійных арганізацый.
Адначасова рэпрэсіўны ціск выходзіць за межы Беларусі. Арганізацыі і актывісты за мяжой сутыкаюцца з транснацыянальным пераследам, прававымі рызыкамі і абмежаваннямі, звязанымі з працягам працы на беларускую аўдыторыю.
Нягледзячы на гэта, незалежны грамадскі сектар у Беларусі не знік. На канец 2025 года ў краіне заставалася каля 1939 зарэгістраваных АГС: 1353 грамадскія аб’яднанні, 113 фондаў і 473 недзяржаўныя ўстановы.
Фінансавы крызіс ператварыўся ў арганізацыйны
Адзін з самых істотных фактараў 2025 года – рэзкае скарачэнне амерыканскага фінансавання пасля спынення працы USAID. Наступствы гэтага рашэння закранулі не толькі непасрэдных атрымальнікаў грантаў, але і ўвесь сектар. Паводле апытання 53 АГС, праведзенага BYNGO ў лютым 2025 года, наступствы прыпынення амерыканскага фінансавання ў той ці іншай ступені адчулі 64,2% арганізацый. Для траціны апытаных амерыканскія сродкі складалі больш за палову гадавога бюджэту.
Фінансавая ўстойлівасць пагоршылася да 6,8 бала супраць 6,7 у 2024 годзе. Найбольш моцна пацярпелі арганізацыі, якія працуюць у сферах медыя і інфармавання, нефармальнай адукацыі, развіцця грамадзянскай супольнасці, правоў чалавека, гендарнай роўнасці і падтрымкі ЛГБТК+ супольнасці.
Наступствы выйшлі далёка за межы бюджэтаў. АГС скарачалі колькасць супрацоўнікаў і аб’ём паслуг. Арганізацыі, якія раней рэалізоўвалі праекты з бюджэтамі ў 100 тысяч еўра і больш, пачалі падавацца на гранты памерам 5–10 тысяч еўра, каб захаваць мінімальную дзейнасць.
Гэта, у сваю чаргу, узмацніла кадравы крызіс. Супрацоўнікі, якія і раней працавалі ва ўмовах высокай нагрузкі і недастатковай аплаты, былі вымушаныя браць на сябе дадатковыя функцыі, сумяшчаць працу ў некалькіх арганізацыях і шукаць новыя крыніцы даходу. Паводле справаздачы, гэта зніжае матывацыю і ўзмацняе прафесійнае выгаранне.
Дыверсіфікацыя фінансавання: неабходнасць, але пакуль не рашэнне
Фінансавы шок прымусіў АГС больш актыўна шукаць альтэрнатывы міжнародным грантам. Арганізацыі развівалі рэгулярныя ахвяраванні, платныя паслугі, супрацоўніцтва з бізнесам і аб’яднанне рэсурсаў. Аднак аўтары Індэкса адзначаюць, што недахоп чалавечых і арганізацыйных рэсурсаў пакуль не дазваляе большасці АГС паслядоўна рэалізоўваць гэтыя планы.
Пэўныя механізмы ўжо паказалі патэнцыял. Беларускія арганізацыі за мяжой сталі актыўней выкарыстоўваць механізм ахвяравання часткі падаходнага падатку. У 2025 годзе Віленскі беларускі музей імя Івана Луцкевіча атрымаў больш за 10 тысяч еўра, а Беларускі Моладзевы Хаб у Варшаве — каля 20 тысяч еўра.
Але справаздача паказвае і межы такой мадэлі: развіццё індывідуальных ахвяраванняў павялічвае канкурэнцыю паміж АГС і незалежнымі медыя, а даходы ад продажу паслуг пакуль не сталі істотнай асновай фінансавай устойлівасці сектара.
Сектар усё больш падзелены паміж Беларуссю і замежжам
Транснацыянальны характар беларускай грамадзянскай супольнасці стаў адной з ключавых асаблівасцяў сектара. Большасць АГС за мяжой захоўвае арыентацыю на Беларусь, але ўсё больш арганізацый развіваюць праграмы для беларускіх супольнасцяў у краінах знаходжання. Гэта дапамагае падтрымліваць іх устойлівасць, аднак адначасова павялічвае дыстанцыю паміж АГС у выгнанні і людзьмі ў Беларусі.
Для арганізацый, якія працягваюць працу з людзьмі ў Беларусі, усё больш важнымі становяцца закрытыя фарматы і сеткі даверу. Публічнае прасоўванне паслуг скарачаецца з меркаванняў бяспекі, а патэнцыйныя атрымальнікі дапамогі могуць не ведаць пра яе існаванне або баяцца звяртацца.
У выніку арганізацыйная ўстойлівасць усё часцей вымяраецца не здольнасцю расці, а здольнасцю захоўваць працу ва ўмовах абмежаванага доступу да людзей, фінансавання і кадраў.
Адвакатаванне перамяшчаецца вонкі
Паказчык адвакатавання ў 2025 годзе склаў 6,3 бала супраць 6,2 годам раней. Унутры Беларусі магчымасці ўплываць на дзяржаўную палітыку працягвалі звужацца. Адвакатыўныя дзеянні ўсё часцей праводзяцца праз асабістыя кантакты, звароты грамадзян і лакальныя ініцыятывы, без публічнай згадкі арганізацый.
Але міжнароднае адвакатаванне, наадварот, застаецца актыўным. Беларускія АГС працавалі ў рамках працэдур ААН, «Беларусь — Еўразвяз», Рады Еўропы і Усходняга партнёрства. Значная частка такой дзейнасці адбываецца ў Польшчы, Літве, Украіне, Чэхіі, Грузіі і ЗША.
Адзін з найбольш прыкметных вынікаў міжнароднай адвакатыўнай дзейнасці — некалькі хваляў вызвалення палітычных зняволеных, у выніку якіх у 2025 годзе былі вызваленыя 342 чалавекі.
Такім чынам, уплыў беларускіх АГС усё больш пераносіцца з унутранай палітычнай прасторы ў міжнародную.
Што адбываецца з паслугамі і інфраструктурай
Скарачэнне фінансавання адбілася і на непасрэднай дапамозе людзям. Многія арганізацыі былі вымушаныя скараціць, замарозіць або закрыць частку праграм. Найбольш пацярпелі інфармаванне і медыя, нефармальная адукацыя, развіццё грамадзянскай супольнасці і мясцовых супольнасцяў, а таксама праваабарончая дзейнасць.
Адначасова пагаршаецца інфраструктура, якая падтрымлівае самі АГС. У 2025 годзе паказчык інфраструктуры склаў 5,7 бала. Скарачэнне фінансавання прывяло да закрыцця асобных прастораў падтрымкі, у тым ліку Create Culture Space у Вільні і каворкінга Free Belarus Center у Варшаве.
Гэта важна не толькі з пункту гледжання офісных або адукацыйных прастораў. Змяншэнне інфраструктуры азначае меншую колькасць месцаў для працы, сустрэч, навучання і каардынацыі беларускага грамадскага сектара за мяжой.
Нягледзячы на крызіс, механізмы ўдзелу не зніклі
Прастора для адвакатавання ўнутры Беларусі звузілася, але асобныя механізмы грамадскага ўдзелу працягваюць працаваць. У 2025 годзе на Прававым форуме Беларусі на 70 апублікаваных нарматыўна-прававых актаў паступілі 4202 каментары — на 75% больш, чым у 2024 годзе.
Пры гэтым грамадская актыўнасць становіцца больш лакальнай. Напрыклад, жыхары Смалявічаў і Жодзіна ў кампаніі супраць будаўніцтва назапашвальніка адкідаў сабралі больш за 3000 подпісаў, распаўсюджвалі відэазвароты і праводзілі сустрэчы з прадстаўнікамі мясцовых уладаў.
Гэтыя прыклады паказваюць, што нават ва ўмовах звужэння прасторы для дзейнасці грамадская актыўнасць працягвае існаваць, але набывае больш асцярожныя і лакальныя формы.
Галоўны парадокс 2025 года
Індэкс паказвае парадаксальную сітуацыю: ўстойлівасць сектара зніжаецца, але яго здольнасць адаптавацца захоўваецца.
АГС губляюць фінансаванне, супрацоўнікаў, прасторы і магчымасці адкрыта працаваць з мэтавымі групамі. Доўгатэрміновае планаванне становіцца менш практычным, а рэсурсы перанакіроўваюцца на выжыванне.
Аднак адначасова арганізацыі шукаюць новыя крыніцы фінансавання, развіваюць платныя паслугі, выкарыстоўваюць новыя мадэлі фандрэйзінгу, захоўваюць сувязі з мэтавымі групамі і ўзмацняюць міжнароднае адвакатаванне.
Менавіта гэта і становіцца галоўным вынікам 2025 года:
Беларуская грамадзянская супольнасць стала менш устойлівай у рэсурсным і арганізацыйным сэнсе, але працягвае адаптавацца да ўмоў, у якіх сама магчымасць дзейнічаць становіцца ўсё больш складанай.
Паводле аўтараў Індэкса, нягледзячы на сур’ёзныя выпрабаванні, беларускія АГС захавалі высокую здольнасць да адаптацыі, якасць працы і працягнулі дзейнічаць у інтарэсах беларускага грамадства ў Беларусі і за яе межамі.